नेपालको पछिल्लो आमनिर्वाचनले देशको राजनीतिक इतिहासमा सम्भवतः सबैभन्दा ठूलो र अप्रत्याशित मोड ल्याएको छ। दशकौँदेखि स्थापित राजनीतिक शक्तिहरूको किल्ला मानिने क्षेत्रहरूमा आएको परिणामले अब नेपाली राजनीति नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको स्पष्ट संकेत दिएको छ। यस परिवर्तनको केन्द्रमा छन् राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का नेता बालेन्द्र ‘बालेन’ शाह र झापा क्षेत्र नम्बर ५ बाट आएको ऐतिहासिक नतिजा।
नेपाली राजनीतिको ‘न्यूक्लियर केन्द्र’ मानिने झापा–५ मा यसपटक अभूतपूर्व उलटफेर भएको छ। नेकपा एमालेका अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको तीन दशक लामो राजनीतिक विरासतलाई चुनौती दिँदै बालेन शाहले भारी मतान्तरले विजय हासिल गरेका छन्। निर्वाचन अधिकृतको कार्यालयका अनुसार बालेनले ओलीलाई ४९ हजार ६१४ मतको फराकिलो अन्तरले पराजित गरेका हुन्।
कुल खसेको मतमध्ये बालेन शाहले ६८ हजार ३४८ मत प्राप्त गर्दा एमाले अध्यक्ष ओली १८ हजार ७३४ मतमा सीमित भएका छन्। विगत तीन दशकदेखि झापा–५ लाई आफ्नो सुरक्षित क्षेत्र बनाउँदै आएका ओलीका लागि यो परिणाम केवल हार मात्र होइन, नेपालको बदलिँदो राजनीतिक मनोविज्ञानको स्पष्ट संकेत पनि हो।
झापा–५ लामो समयदेखि केपी शर्मा ओलीको निर्विकल्प किल्ला मानिन्थ्यो। २०४८ सालदेखि निरन्तर यसै क्षेत्रबाट सक्रिय रहेका ओलीले २०५६ बाहेक यहाँ कहिल्यै हार व्यहोर्नु परेको थिएन। विशेषगरी २०७४ र २०७९ को निर्वाचनमा उनले फराकिलो मतान्तरसहित जित निकाल्दै आफ्नो ‘अजेय’ छवि बनाएका थिए।
तर २०८२ को राजनीतिक परिवेश, युवापुस्ताको बढ्दो असन्तोष र नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजीले यसपटक झापाको चुनावी समीकरण नै बदलिदियो। काठमाडौँ महानगरपालिकामा मेयरका रूपमा देखाएको कार्यशैली, सुशासनको छवि र कडा प्रशासनिक निर्णयहरूले बनेको जनविश्वासलाई रास्वपाको संगठनात्मक शक्तिले साथ दिएपछि बालेनका लागि झापा–५ को चुनावी मैदान निर्णायक बनेको देखियो।
२०७९ को आमनिर्वाचनमा ओलीले यसै क्षेत्रबाट नेपाली कांग्रेसका खगेन्द्र पाण्डव अधिकारीलाई २८ हजार ५७६ मतान्तरले पराजित गरेका थिए। त्यतिबेला उनले ५२ हजार ३१९ मत ल्याएका थिए। तर तीन वर्षमै उनको मत १८ हजारमा झर्नु एमालेको परम्परागत भोट बैंकमा ठूलो परिवर्तन आएको संकेत हो।
उता, बालेनले प्राप्त गरेको ६८ हजारभन्दा बढी मतले झापामा पहिलोपटक ‘स्विङ भोटर’ र युवा मतदाताको निर्णायक ध्रुवीकरण भएको देखाएको छ। लामो समयदेखि सत्ताको केन्द्रमा रहेका नेताहरूको कार्यशैलीप्रति बढ्दो वितृष्णा, भ्रष्टाचार र पुरानो राजनीतिक संस्कारप्रतिको असन्तोषले मतदातालाई नयाँ विकल्पतर्फ धकेलेको देखिन्छ।
काठमाडौँबाट सुरु भएको युवापुस्ताको राजनीतिक चेतना र परिवर्तनको लहर झापाका चिया बगानदेखि सहरसम्म पुगेको देखिन्छ। यही लहरले पुराना राजनीतिक शक्तिहरूलाई पहिलोपटक गम्भीर चुनौती दिएको छ।
झापा–५ को यो परिणाम केवल एउटा निर्वाचन क्षेत्रको परिणाम मात्र होइन। यसले समग्र राष्ट्रिय राजनीतिमा ठूलो सन्देश दिएको छ। देशभर भइरहेको मतगणनाको रुझानले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ठूलो बहुमतसहित अगाडि बढिरहेको संकेत गरिरहेको छ। यदि यही प्रवृत्ति कायम रह्यो भने नेपालको राजनीतिक शक्ति सन्तुलनमा ऐतिहासिक परिवर्तन देखिने सम्भावना बलियो छ।
रास्वपाले बालेन शाहलाई भावी प्रधानमन्त्रीको सम्भावित उम्मेदवारका रूपमा अघि सारेको पृष्ठभूमिमा झापा–५ को यो जित अझ बढी प्रतीकात्मक बनेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाको नेतृत्व त्यागेर राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेका बालेनका लागि यो जितले राष्ट्रिय नेतृत्वको बाटो खोलिदिएको धेरै विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
न्युजिल्याण्डसहित विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि यो परिवर्तनलाई चासोका साथ हेरिरहेका छन्। धेरै प्रवासी नेपालीहरूका अनुसार नेपालमा युवापुस्ताले अब परम्परागत राजनीतिक संरचनाभन्दा बाहिरको नेतृत्व खोज्न थालेको स्पष्ट देखिएको छ।
यद्यपि कुनै एक व्यक्तिको उदय मात्रले देशका सबै समस्याहरू समाधान हुने अपेक्षा गर्नु यथार्थपरक हुँदैन। नेपालको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक चुनौतीहरू गहिरा छन्, जसका लागि बलिया संस्थागत संरचना, दीर्घकालीन नीति र सहकार्य आवश्यक हुन्छ।
तर एउटा कुरा भने निर्विवाद देखिन्छ—झापा–५ को यो ऐतिहासिक परिणाम र रास्वपाको देशव्यापी उभारले नेपाली राजनीतिमा नयाँ अध्यायको संकेत दिएको छ। सायद इतिहासले यही क्षणलाई सम्झिनेछ, जब नेपाली राजनीतिमा पुरानो पुस्ताको प्रभुत्व कमजोर हुँदै नयाँ पुस्ताको नेतृत्व उदाउँदै थियो र धेरैका लागि यो परिवर्तनको सुरुवात “बालेन युग” को आरम्भका रूपमा व्याख्या हुन थालेको छ।
आशिष भट्टराई एनजेड न्युज नेपालको निर्देशक तथा प्रधान सम्पादक हुन् ।
