न्युजिल्याण्ड चुनावको नालीबेली : कस्तो रह्यो पछिल्लो ३ निर्वाचन को नतिजा ?

आगामी ७ नोभेम्बरमा हुने न्युजिल्याण्डको आमनिर्वाचन नजिकिँदै जाँदा राजनीतिक माहोल निकै तातिएको छ। विगत केही वर्षयता देखिएको राजनीतिक ध्रुवीकरण यसपटक झनै तीव्र बनेको छ। प्रमुख दुई दल लेबर र नेशनल बीचको प्रतिस्पर्धा अत्यन्तै नजिक देखिएको छ भने साना दलहरूले सरकार गठनको समीकरणमा निर्णायक भूमिका खेल्ने संकेत देखिएका छन्। पछिल्ला जनमत सर्वेक्षणहरूले कुनै पनि दलले एक्लै बहुमत ल्याउने सम्भावना निकै कम रहेको देखाएका छन्। त्यसैले चुनावपछि फेरि एकपटक गठबन्धन सरकार बन्ने लगभग निश्चितजस्तै देखिन्छ।

चुनावी मैदानमा ६ प्रमुख दल

यसपटकको चुनावमा मुख्य प्रतिस्पर्धा छ वटा दलबीच हुने देखिएको छ। केन्द्र–वाम राजनीति गर्ने लेबर पार्टीको नेतृत्व पूर्वप्रधानमन्त्री क्रिस हिप्किन्सले गरिरहेका छन्। सत्तारुढ नेशनल पार्टीको नेतृत्व प्रधानमन्त्री क्रिस्टोफर लक्सनले गरिरहेका छन्। उनीसँगै गठबन्धन सरकारका साझेदार ACT New Zealand का नेता डेभिड सेमोर र New Zealand First का नेता विन्स्टन पिटर्स पनि चुनावी मैदानमा सक्रिय छन्।

वामपन्थी ध्रुवमा ग्रीन पार्टीले वातावरण, जलवायु परिवर्तन, सामाजिक न्याय र सार्वजनिक सेवामा लगानीलाई प्रमुख चुनावी एजेन्डा बनाएको छ भने Te Pāti Māori ले माओरी समुदायको अधिकार, भाषा र स्वशासनलाई प्राथमिकता दिएको छ। यी सबै दलहरूको प्रदर्शनले चुनावपछि सरकार गठनको दिशा निर्धारण गर्नेछ।

मुख्य चुनावी मुद्दा के-के छन्?

यसपटकको चुनाव केवल सत्ता परिवर्तनको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, देशको आर्थिक र सामाजिक दिशाबारेको निर्णय पनि मानिएको छ। जीवनयापनको बढ्दो खर्च, घरको मूल्य, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, अपराध नियन्त्रण, आप्रवासन नीति, कर प्रणाली, बेरोजगारी, पूर्वाधार विकास तथा अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्ने विषय मतदाताका मुख्य चासो बनेका छन्।

नेशनलले कर कटौती, निजी क्षेत्रको लगानी र आर्थिक वृद्धि आफ्नो प्राथमिकता बनाएको छ भने लेबरले सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी सिर्जना र सामाजिक सुरक्षामा थप लगानी गर्ने वाचा गरेको छ। ACT सरकारी खर्च घटाउने र व्यक्तिगत स्वतन्त्रता बढाउने पक्षमा छ भने ग्रीन पार्टी जलवायु परिवर्तन र धनीमाथि बढी कर लगाउने नीतिमा केन्द्रित छ।

पछिल्ला सर्वेक्षणले के देखाउँछन्?

हाल सार्वजनिक भएका अधिकांश जनमत सर्वेक्षणहरूले लेबर र नेशनलबीच निकै कडा प्रतिस्पर्धा देखाएका छन्। केही सर्वेक्षणमा लेबर सामान्य अग्रतामा छ भने केहीमा दुवै दल लगभग बराबरीमा देखिएका छन्। ग्रीन पार्टीले दोहोरो अंकको समर्थन कायम राखेको छ भने ACT र New Zealand First पनि संसदमा बलियो उपस्थिति कायम गर्ने अवस्थामा देखिन्छन्। Te Pāti Māori आफ्नो परम्परागत निर्वाचन क्षेत्रमा प्रभावशाली देखिएको छ।

यस्तै, यसपटक सबैभन्दा धेरै चर्चा कमाएको दल भने The Opportunity Party (TOP) बनेको छ। विगतका चुनावमा संसद प्रवेश गर्न असफल भएको TOP अहिले पाँच प्रतिशतको सीमा पार गर्ने सम्भावनासहित अघि बढिरहेको छ। यदि यसले संसदमा प्रवेश गर्यो भने सरकार गठनको गणितमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ।

सन् २०१७ को निर्वाचन : दोस्रो ठूलो दलले बनायो सरकार

सन् २०१७ को निर्वाचनमा नेशनल पार्टी सबैभन्दा ठूलो दल बनेको थियो। उसले करिब ४४.४ प्रतिशत मत प्राप्त गर्दै ५६ सीट जितेको थियो। लेबरले ३६.९ प्रतिशत मतसहित ४६ सीट जितेको थियो भने New Zealand First ले ९ सीट र ग्रीन पार्टीले ८ सीट प्राप्त गरेका थिए।

तर निर्वाचनपछि सत्ता समीकरणले नयाँ मोड लियो। सरकार गठनको चाबी New Zealand First का नेता विन्स्टन पिटर्सको हातमा पुगेको थियो। उनले नेशनलसँग होइन, लेबरसँग गठबन्धन गर्ने निर्णय गरे। त्यसपछि लेबर र New Zealand First ले संयुक्त सरकार बनाए भने ग्रीन पार्टीले Confidence and Supply Agreement मार्फत सरकारलाई समर्थन गर्यो। यससँगै जसिन्डा आर्डर्न न्युजिल्याण्डको प्रधानमन्त्री बनिन्। यो MMP प्रणालीअन्तर्गत गठबन्धन राजनीतिले कसरी चुनावी परिणाम परिवर्तन गर्न सक्छ भन्ने प्रमुख उदाहरण बन्यो।

सन् २०२० : लेबरको ऐतिहासिक जित

कोभिड–१९ महामारीको सफल व्यवस्थापनपछि भएको सन् २०२० को निर्वाचनमा लेबर पार्टीले ऐतिहासिक सफलता हासिल गर्यो। पार्टीले ५० प्रतिशतभन्दा बढी मत प्राप्त गर्दै ६५ सीट जित्यो। नेशनल ३३ सीटमा सीमित भयो भने ACT र ग्रीनले समान रूपमा १०–१० सीट जिते।

यो MMP प्रणाली लागू भएयता पहिलो पटक कुनै एक दलले एक्लै स्पष्ट बहुमत ल्याएको निर्वाचन थियो। त्यसैले लेबरलाई सरकार बनाउन कुनै गठबन्धन आवश्यक परेन। यद्यपि ग्रीन पार्टीसँग सहकार्य जारी रह्यो।

सन् २०२३ : नेशनलको पुनरागमन

सन् २०२३ को निर्वाचनमा मतदाताले फेरि परिवर्तन रोजे। नेशनल पार्टी ३८.१ प्रतिशत मतसहित ४८ सीट जित्दै सबैभन्दा ठूलो दल बन्यो। लेबर ३४ सीटमा झर्यो। ग्रीनले १५ सीट, ACT ले ११ सीट, New Zealand First ले ८ सीट तथा Te Pāti Māori ले ६ सीट जिते।

कुनै पनि दलले बहुमत नल्याएपछि नेशनल, ACT र New Zealand First बीच तीनदलीय गठबन्धन सरकार गठन भयो। त्यसपछि नेशनलका नेता क्रिस्टोफर लक्सन प्रधानमन्त्री बने भने डेभिड सेमोर र विन्स्टन पिटर्स सरकारका प्रमुख साझेदार बने।

यसपटकको नयाँ शक्ति : द अपर्चुनिटी पार्टी (TOP)

यस चुनावको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको The Opportunity Party (TOP) को उदय हो। अर्थशास्त्री गारेथ मोर्गनले स्थापना गरेको यो दल पछिल्ला दुई निर्वाचनमा पाँच प्रतिशतको सीमा पार गर्न नसकेपछि संसद बाहिर रहँदै आएको थियो। तर पछिल्ला महिनामा TOP को समर्थन उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिएको छ।

TOP ले प्रमाणमा आधारित नीति निर्माण, कर प्रणाली सुधार, आवास संकट समाधान, उत्पादनशील अर्थतन्त्र, विज्ञान र दीर्घकालीन आर्थिक सुधारलाई चुनावी मुद्दा बनाएको छ। विशेषगरी युवा, पहिलो पटक घर किन्ने योजना बनाएका मतदाता तथा परम्परागत दलप्रति निराश भएका मतदाताबीच यसको लोकप्रियता बढिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।

यदि TOP ले पाँच प्रतिशत मत कटायो वा कुनै एक निर्वाचन क्षेत्र जित्यो भने संसद प्रवेश गर्नेछ। त्यस अवस्थामा उसले सरकार गठनको ‘किङमेकर’को भूमिका खेल्न सक्ने सम्भावना पनि बढ्नेछ।

सरकार गठनका सम्भावित समीकरण

हालको अवस्थालाई हेर्दा चुनावपछि तीन प्रमुख सम्भावना देखिन्छन्। पहिलो, लेबर, ग्रीन र Te Pāti Māori मिलेर बहुमत पुर्‍याउने अवस्था। यदि यी दलहरूले संयुक्त रूपमा ६१ वा सोभन्दा बढी सीट ल्याए भने उनीहरूले सरकार बनाउन सक्छन्।

दोस्रो सम्भावना भनेको अहिलेको नेशनल–ACT–New Zealand First गठबन्धन दोहोरिनु हो। यदि यी तीन दलले फेरि बहुमत ल्याए भने क्रिस्टोफर लक्सन नेतृत्वकै सरकार निरन्तर रहनेछ।

तेस्रो सम्भावना TOP को संसद प्रवेशसँग जोडिएको छ। यदि TOP संसदमा प्रवेश गर्यो र कुनै पनि गठबन्धनसँग स्पष्ट बहुमत भएन भने TOP को समर्थन सरकार गठनका लागि निर्णायक बन्न सक्छ। यद्यपि TOP ले चुनावअघि नै आफूले कसलाई समर्थन गर्ने भन्ने स्पष्ट घोषणा गरेको छैन।

सरकार कसले बनाउन सक्छ?

हाल उपलब्ध सार्वजनिक सर्वेक्षण र राजनीतिक अवस्थालाई आधार मान्दा यो निर्वाचन पछिल्ला दुई दशककै सबैभन्दा प्रतिस्पर्धात्मक चुनाव बन्ने देखिएको छ। लेबर र नेशनलबीचको मतान्तर निकै कम भएकाले अन्तिम परिणाम केही हजार मत र साना दलहरूको प्रदर्शनले निर्धारण गर्न सक्छ।

यदि अहिलेको मत प्रवृत्ति चुनावसम्म कायम रह्यो भने लेबर–ग्रीन–Te Pāti Māori गठबन्धनसँग सरकार बनाउने सम्भावना केही बलियो देखिन्छ। तर यो अन्तर निकै सानो भएकाले नेशनल–ACT–New Zealand First गठबन्धन पनि पूर्ण रूपमा प्रतिस्पर्धाबाट बाहिर छैन। चुनावी अभियान, उम्मेदवारहरूको प्रदर्शन, आर्थिक अवस्था र अन्तिम चरणको मतदाताको निर्णयले परिणाम उल्टिन सक्ने पर्याप्त सम्भावना रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

त्यसैगरी, TOP ले संसद प्रवेश गर्न सफल भएमा चुनावपछि सरकार गठनका लागि हुने वार्तामा सबैभन्दा प्रभावशाली दल बन्न सक्छ। त्यसैले यसपटकको निर्वाचन केवल लेबर र नेशनलबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र नभई साना दलहरूको भविष्य र गठबन्धनको गणितले न्युजिल्याण्डको आगामी तीन वर्षको राजनीतिक दिशा तय गर्ने चुनावका रूपमा हेरिएको छ।