मंगलबार रूसको पूर्वी कामचट्का प्रायद्वीप नजिकै ८.८ म्याग्निच्युडको शक्तिशाली भूकम्प गएको छ। यसले गर्दा यस क्षेत्रका धेरै ठाउँमा सुनामीका उच्च छालहरू आएका छन्। भूकम्पको प्रभाव जापानसम्म पुगेको छ। सावधानीका रूपमा फुकुशिमा दाइची र फुकुशिमा दैनी आणविक प्लान्टहरू खाली गराइएको छ। सन् २०११ मा जापानमा ९ म्याग्निच्युडको भूकम्प आउँदा फुकुशिमामा ठूलो आणविक दुर्घटना भएको थियो।
अमेरिकाले अलास्का र हवाईमा सुनामीको चेतावनी जारी गरेको छ। यसैबीच, गुआम र माइक्रोनेसियाका टापुहरूलाई ‘सुनामी निगरानी’मा राखिएको छ। अमेरिकी राज्य हवाईका गभर्नर जोश ग्रीनले मानिसहरूलाई शान्ति कायम राख्न र उच्च स्थानमा सर्न आग्रह गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि सुनामी चेतावनीको बारेमा सतर्क रहन अपील गरेका छन्।
चीन, फिलिपिन्स, इन्डोनेसिया, गुआम, पेरु र इक्वेडर नजिकैको गालापागोस टापुहरूका लागि पनि विभिन्न स्तरको सुनामीको चेतावनी जारी गरिएको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले सुनामीको प्रभाव हाल हवाईबाट टाढा रहेको बताएका छन्। तर मानिसहरूले क्षेत्र छोड्न थालेका छन्। भूकम्प विज्ञहरूले यदि सुनामी हवाईमा आयो भने यसको प्रभाव सीमित हुने र यो विनाशकारी नहुने बताए।
रुसमा भूकम्पपछि जापानको होक्काइडो प्रान्तमा पहिलो सुनामी छालहरू रेकर्ड गरिएका थिए। यसको उचाइ करिब ४० सेन्टिमिटर थियो। यो क्षेत्र रुसको पूर्वी सीमा नजिकै अवस्थित छ। सुनामी पछि भूकम्पको प्रभाव जापानसम्म महसुस गरिएको थियो। कुनै पनि प्रकारको दुर्घटनाबाट बच्न सावधानी अपनाउन जापानको फुकुशिमा दाइची र फुकुशिमा दैनी आणविक प्लान्टहरू खाली गराइएको छ।
यी प्लान्टहरूमा आणविक भग्नावशेषको उपस्थितिको कारणले विकिरणको गम्भीर जोखिम हुन सक्छ। जापानका धेरै क्षेत्रमा मानिसहरूलाई उच्च स्थानमा जान र समुद्र तटबाट टाढा रहन सल्लाह दिइएको छ। स्थानीय प्रशासनले तटीय क्षेत्रहरू खाली गर्न निर्देशन जारी गरेको छ।
रुसमा भवनमा क्षति, मानिस घाइते
बुधबारको भूकम्प ८.८ म्याग्निच्युडको थियो। यो १९५२ मा कामचटकामा गएको ९ म्याग्निच्युडको भूकम्प जत्तिकै शक्तिशाली हो।यस भूकम्पका कारण रुसको सुदूर पूर्वी क्षेत्रमा केही मानिस घाइते भएको खबर छ। सुनामी छालले सेभेरो-कुरिलस्क क्षेत्रका केही भाग डुबानमा पारेका छन्। पेट्रोपाभ्लोभस्क क्षेत्रमा पनि केही भवनमा क्षति पुगेको छ। स्थानीय प्रशासनले परिस्थितिको निगरानी गरिरहेको छ।
सुनामी भनेको के हो ?
समुन्द्रमा उठ्ने धेरै मिटर अग्ला छाललाई सुनामी भनिन्छ। जब समुद्रमा अचानक र बलियो अशान्ति हुन्छ, पानी उर्लन थाल्छ। यसले लामो र अग्लो छालको छाल सिर्जना गर्दछ। यो अत्यधिक गतिमा किनारतिर सर्छ। छालको यो समूहलाई सुनामी भनिन्छ। ‘सुनामी’ शब्द जापानी भाषाबाट आएको हो। यसमा ‘सु’ को अर्थ ‘समुद्र तट’ र ‘नामी’ को अर्थ ‘लहरहरू’ हो।
पहिले सुनामीलाई समुन्द्रमा आउने सामान्य ज्वारभाटा जस्तै मानिन्थ्यो, तर त्यस्तो होइन। सामान्य समुद्री छालहरू चन्द्रमा, सूर्य र अन्य ग्रहको गुरुत्वाकर्षणको प्रभावले बन्छन्। जबकि सुनामी छालहरू भूगर्भीय आन्दोलन जस्तै भूकम्प, समुद्रमुनि ज्वालामुखी विस्फोट वा जमिनमा चिप्लिने कारणले उत्पन्न हुन्छन्। यी छाल सामान्य छाल भन्दा धेरै छिटो र विनाशकारी हुन्छन्।
सुनामी छालहरू उत्पन्न हुनुको पछाडि धेरै कारण हुन सक्छन्। तर सबैभन्दा प्रभावकारी कारण भूकम्प हो। यसबाहेक समुद्रको सुस्तता, ज्वालामुखी विस्फोट, कुनै ठूलो विस्फोट वा कहिलेकाहीं उल्कापिण्ड खस्ने कारणले पनि सुनामी छाल उठ्न सक्छन्।
सुनामीका छाल समुद्री तटमा धेरै छिटो ठोक्किन्छन् र यसले ठूलो मात्रामा जनधनको क्षति पुर्याउन सक्छ। जसरी वैज्ञानिकहरूले भूकम्पको सही भविष्यवाणी गर्न सक्दैनन्। त्यसरी नै सुनामीको समय र स्थान पहिले नै भविष्यवाणी गर्न पनि गाह्रो छ। यद्यपि, अहिलेसम्मको रेकर्ड र महादेशहरूको अवस्थाको आधारमा वैज्ञानिकहरूले केही सम्भावना व्यक्त गर्छन्।
पृथ्वीका टेक्टोनिक प्लेटहरू जहाँ-जहाँ मिल्छन्। तिनीहरू वरपरका समुद्री क्षेत्र सुनामीको लागि बढी जोखिममा मानिन्छन्। उदाहरणका लागि सुमात्रा अष्ट्रेलियाली प्लेट र युरेशियन प्लेट मिल्ने ठाउँमा अवस्थित छ। यो क्षेत्र फिलिपिन्स प्लेटसँग थप जोडिएको छ। यी क्षेत्रमा सुनामी छालको विनाशकारी प्रभाव पहिले पनि देखिएको छ।
शक्तिशाली भूकम्पका कारण जब समुद्रको माथिल्लो तह अचानक सर्छ, समुद्रको पानी माथितिर बढ्न थाल्छ।यस समयमा बन्ने छालहरूलाई सुनामी छाल भनिन्छ। यसलाई पृथ्वीको माथिल्लो तहहरू फुटबलको सिउनी वा फुटेको अण्डाको खोल जस्तै भएको रूपमा बुझ्न सकिन्छ।अण्डाको बाहिरी भाग कडा हुन्छ, तर भित्रको पदार्थ नरम र तरल हुन्छ।
भूकम्पको कम्पनले यी दरारमा खिंचाव निम्त्याउँछ। यसका कारण भित्र रहेको तरल पदार्थले द्रुत गतिमा माथितिरको चाप सिर्जना गर्छ र समुद्रको सतहमा ठूला छाल उठ्न थाल्छन्। जब पृथ्वीको तहहरू सर्छन्, तिनीहरूले महादेश जस्ता नयाँ भौगोलिक संरचना पनि सिर्जना गर्छन्। यदि समुद्र मुनि यस्तै आन्दोलन भयो भने सुनामीको सम्भावना बढ्छ। यद्यपि, यो आवश्यक छैन कि प्रत्येक भूकम्पले सुनामी निम्त्याउँछ। यसका लागि भूकम्पको केन्द्रबिन्दु समुद्र भित्र वा यसको धेरै नजिक हुनुपर्छ।
जब सुनामी छालहरू महादेशको सतह तहमा पुग्छन् जहाँ यो अर्को टेक्टोनिक प्लेट (जसलाई भूगर्भीय दरार पनि भन्न सकिन्छ) मा मिल्छ, यीनीहरूको गति केही हदसम्म सुस्त हुन्छ। यो हुन्छ किनभने यी दरारहरूले पानीलाई भित्र पस्न अनुमति दिन्छ र छालको केही ऊर्जा त्यहाँ वितरण हुन्छ। तर यसपछि जब यी छाल समुद्र भित्रको पानीमा मिसिन्छन् र किनारतिर लाग्छन्। यीनीहरूको उचाइ र शक्ति अचानक बढ्छ। यस्तो अवस्थामा, यी छाल ३० मिटरसम्म अग्ला हुन सक्छन्। जब यीनीहरू तटमा ठोक्किन्छन् बाटोमा आउने कुनै पनि चीज – रूख, जंगल, भवनले सामना गर्न सक्दैन।
यस कारणले गर्दा यी छाल ठूलो विनाशको कारण बन्छन्।
