निर्वाचन समीक्षा: न्यूजिल्याण्डको सत्ता समीकरण, २७ वर्षमा लेबर र नेशनल दुवै बराबर

न्यूजिल्याण्डमा सन् १९९६ देखि “मिश्रित आनुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली (MMP)” लागू भएपछि देशको राजनीतिक संरचना गठबन्धन–केन्द्रित बन्दै गएको छ। यो प्रणालीले ठूला र साना दुवै दललाई संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर दिएको छ। पछिल्ला १० आमनिर्वाचन (१९९६ देखि २०२३) को अध्ययन गर्दा, लेबर पार्टीले ५ पटक सरकार गठन गरेको छ (१९९९, २००२, २००५, २०१७ र २०२०) भने नेशनल पार्टीले पनि ५ पटक (१९९६, २००८, २०११, २०१४ र २०२३) सरकार बनाएको छ।

यस अवधिमा अधिकांश सरकारहरू गठबन्धन र समर्थन सम्झौतामा आधारित बनेका छन्, जसले न्यूजिल्याण्डको लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई अझ सहकार्यपूर्ण र प्रतिनिधिमूलक बनाएको छ।

१९९६ को निर्वाचन – पहिलो MMP निर्वाचन

सन् १९९६ मा पहिलो पटक MMP प्रणाली अन्तर्गत आमनिर्वाचन भयो। कुल १२० सिटमध्ये नेशनल पार्टीले ४४ सिट जित्यो र सबैभन्दा ठूलो दल बन्यो, जबकि लेबर पार्टीले ३७ सिट र न्यूजिल्याण्ड फर्स्ट पार्टीले १७ सिट ल्यायो। कुनै पनि दलले बहुमत नपाएपछि नेशनल पार्टी र न्यूजिल्याण्ड फर्स्टबीच गठबन्धन सम्झौता भयो। यस गठबन्धन अन्तर्गत जिम बोल्गर नेतृत्वमा नेशनलले सरकार गठन गर्‍यो।

१९९९ को निर्वाचन – लेबरको पुनरागमन

१९९९ मा जनताले परिवर्तन खोजे। लेबर पार्टीले ४९ सिट जित्दै पहिलो स्थानमा पुग्यो, जबकि नेशनल पार्टी ३९ सिटमा सीमित रह्यो। अलायन्स पार्टी ले १० सिट जित्दै निर्णायक भूमिका खेल्यो। लेबर नेतृ हेलेन क्लार्क ले अलायन्ससँग मिलेर गठबन्धन सरकार बनाइन्। यसरी ९ वर्षपछि लेबर सत्तामा फर्कियो।

२००२ को निर्वाचन – लेबरको सुदृढीकरण

२००२ मा पनि लेबर पार्टीले उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्‍यो। उनले करिब ५२ सिट जितिन्, जबकि नेशनल पार्टी २७ सिटमा झर्‍यो। साना दलहरू जस्तै युनाइटेड फ्युचर, ग्रिन पार्टी, र प्रोग्रेसिभ कोअलिशन ले समर्थन दिए। हेलेन क्लार्कको नेतृत्वमा लेबरले पुनः गठबन्धन सरकार गठन गर्‍यो।

२००५ को निर्वाचन – झिनो जित तर सत्तामा निरन्तरता

२००५ मा प्रतिस्पर्धा तीव्र रह्यो। लेबर पार्टीले ५० सिट, नेशनलले ४८ सिट, र न्यूजिल्याण्ड फर्स्टले ७ सिट जिते। हेलेन क्लार्कले पुनः साना दलहरूको समर्थनमा अल्पमत सरकार बनाइन्, जसले उनको तेस्रो कार्यकाल सुनिश्चित गर्‍यो।

२००८ को निर्वाचन – नेशनलको पुनरागमन

२००८ को निर्वाचनमा नेशनल पार्टी ले ५८ सिट जित्दै सत्ता फिर्ता ल्यायो। लेबर पार्टी ४३ सिटमा सीमित रह्यो। जोन की को नेतृत्वमा नेशनलले एक्ट पार्टी, माओरी पार्टी र युनाइटेड फ्युचर को समर्थनमा सरकार गठन गर्‍यो। यस चुनावबाट ९ वर्ष लामो लेबर शासन समाप्त भयो।

२०११ को निर्वाचन – नेशनलको दोस्रो कार्यकाल

२०११ मा नेशनल पार्टीले पुनः ५९ सिट जित्यो र पहिलो स्थानमा रह्यो। लेबर ३४ सिटमा झर्‍यो, ग्रिन पार्टीले १४ सिट ल्यायो। स्पष्ट बहुमत नहुँदा पनि नेशनलले माओरी पार्टी, एक्ट र युनाइटेड फ्युचर सँग सम्झौता गर्दै दोस्रोपटक सरकार गठन गर्‍यो।

२०१४ को निर्वाचन – नेशनलको तेस्रो जित

२०१४ मा पनि नेशनल पार्टीले ६० सिट जित्दै सत्तामा रहन सफल भयो। लेबरले ३२ सिट, ग्रिनले १४, र न्यूजिल्याण्ड फर्स्टले ११ सिट ल्याए। जोन की नेतृत्वमा नेशनलले पुनः अल्पमत सरकार बनाए र समर्थनका आधारमा स्थायित्व कायम गर्‍यो।

२०१७ को निर्वाचन – लेबर पुनः सत्तामा

२०१७ को निर्वाचनमा नेशनल पार्टीले ५६ सिट जित्यो तर बहुमत नपुग्दा सरकार बनाउन सकेन। लेबर पार्टीले ४६ सिट, न्यूजिल्याण्ड फर्स्टले ९, र ग्रिन पार्टीले ८ सिट ल्याए। निर्णायक भूमिकामा रहेर न्यूजिल्याण्ड फर्स्टले लेबरसँग गठबन्धन गर्ने निर्णय गर्‍यो, र जसिन्डा अर्डर्न प्रधानमन्त्री बनिन्। ग्रिन पार्टीले पनि confidence and supply agreement मार्फत समर्थन दियो।

२०२० को निर्वाचन – लेबरको ऐतिहासिक बहुमत

२०२० को निर्वाचनमा जसिन्डा अर्डर्न नेतृत्वको लेबर पार्टीले ६५ सिट जित्दै ऐतिहासिक बहुमत प्राप्त गर्‍यो। यो MMP प्रणालीमा पहिलो पटक एकल बहुमतको सरकार थियो। लेबरले बिना गठबन्धन एक्लै सरकार चलायो। नेशनल पार्टी ३५ सिटमा सीमित रह्यो।

२०२३ को निर्वाचन – नेशनलको फिर्ती र त्रिदलीय गठबन्धन

२०२३ को आमनिर्वाचनमा नेशनल पार्टीले ४९ सिट जित्दै पहिलो स्थानमा रह्यो। लेबर पार्टी ३४ सिटमा झर्‍यो, एक्ट पार्टीले ११ सिट, न्यूजिल्याण्ड फर्स्टले ८ सिट, र ते पाटी माओरीले ६ सिट ल्याए। नेशनलसँग स्पष्ट बहुमत नहुँदा, क्रिस्टोफर लक्शन नेतृत्वमा नेशनलले एक्ट र न्यूजिल्याण्ड फर्स्टसँग गठबन्धन गर्दै सरकार गठन गर्‍यो। यो त्रिदलीय गठबन्धन २४ नोभेम्बर २०२३ मा औपचारिक रूपमा स्थापित भयो।

सन् १९९६ देखि २०२३ सम्मका निर्वाचनहरूले देखाउँछन् कि न्यूजिल्याण्डको राजनीतिक स्थायित्व साझेदारी र गठबन्धन संस्कृतिमा आधारित छ। अपवादस्वरूप २०२० को लेबर सरकार बाहेक, हरेक सरकारले साना दलहरूको समर्थनमा मात्र बहुमत सुनिश्चित गर्न सकेका छन्। यसले MMP प्रणालीको वास्तविक आत्मा सहकार्य, प्रतिनिधित्व र सहमतिको शासनलाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ।