न्युजील्याण्डमा बारम्बार प्राकृतिक विपत्ति: कारण भूगोल कि जलवायु परिवर्तन ?

न्युजील्याण्ड पछिल्ला वर्षहरूमा लगातार प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा पर्दै आएको छ। विशेषगरी भारी वर्षा, बाढी, पहिरो र शक्तिशाली चक्रवातहरूले देशको जनजीवन, अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमा गहिरो असर पारिरहेका छन्। जलवायु परिवर्तन, समुद्री तापक्रमको वृद्धि, मौसमी प्रणालीमा आएको अस्थिरता र न्युजील्याण्डको संवेदनशील भौगोलिक बनावट यी विपद्को प्रमुख कारणका रूपमा देखिएका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा नर्थ आइल्याण्डमा देखिएको लगातार भारी वर्षा, बाढी र पहिरोले यो जोखिम अझ गम्भीर बन्दै गएको छ।

हालै २०२६ को सुरुआतदेखि नर्थ आइल्याण्डका विभिन्न भागमा परेको अविरल वर्षाले ठूलो बाढी र पहिरो निम्त्याएको छ। Bay of Plenty, Northland, Auckland आसपासका क्षेत्र तथा पहाडी भूभागमा सडक अवरुद्ध भएका छन्, बस्तीहरू डुबानमा परेका छन् र कतिपय क्षेत्र पूर्ण रूपमा बन्द छन्। कमजोर जमिन संरचना, पहाडी ढलान र नदीको सतह एकाएक बढ्दा पहिरो र डुबानको जोखिम बारम्बार दोहोरिँदै आएको छ।

न्युजील्याण्डले पछिल्ला दुई दशकमा थुप्रै विनाशकारी चक्रवातको सामना गरेको छ। Cyclone Gail सन् १९९८ मा देखा परेको थियो, जसले नर्थ आइल्याण्डमा तीव्र हावा र भारी वर्षा गराउँदै विद्युत् र सञ्चार सेवामा ठूलो अवरोध सिर्जना गरेको थियो। सन् २०१७ मा आएका Debbie र Cook नामक चक्रवातहरूले केही हप्ताको अन्तरमै देशलाई प्रभावित गर्दै बाढी, पहिरो र तटीय कटानको जोखिम बढाएका थिए।

त्यसैगरी, Cyclone Gabrielle सन् २०२३ मा न्युजील्याण्डमा आएको सबैभन्दा विनाशकारी चक्रवातमध्ये एक मानिन्छ। यस चक्रवातका कारण Hawke’s Bay, Gisborne र North Island का अन्य भागमा ठूलो जनधनको क्षति भयो। दर्जनौँ मानिसले ज्यान गुमाए, हजारौँ विस्थापित भए र सडक, पुल, बिजुली संरचना तथा खानेपानी प्रणाली गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भए।

सन् २०२३ कै जनवरी महिनामा Auckland मा आएको भीषण बाढीले शहरी क्षेत्र कति संवेदनशील छ भन्ने प्रस्ट पारेको थियो। केही घण्टामै परेको अत्यधिक वर्षाले घर, विद्यालय, अस्पताल र व्यापारिक केन्द्रहरू डुबानमा परे। विमानस्थल बन्द हुनुपर्‍यो, सार्वजनिक यातायात ठप्प भयो र शहरको दैनिकी पूर्ण रूपमा अवरुद्ध बन्यो।

त्यसैगरी, सन् २०२२ र २०२३ मा Nelson Tasman क्षेत्रमा आएको बाढीले ग्रामीण बस्ती, कृषि जमिन र स्थानीय सडक सञ्जालमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। West Coast र Marlborough क्षेत्रमा सन् २०२१, २०२२ र पुनः २०२४ मा आएको बाढीले पुल भत्किनु, सडक बग्नु र नदी किनारका बस्तीहरू जोखिममा पर्नुजस्ता समस्या दोहोर्‍याएको छ। यी क्षेत्रहरू अहिले पनि उच्च जोखिमको सूचीमा रहेका छन्।

जलवायु परिवर्तनका कारण न्युजील्याण्ड वरिपरिको समुद्री सतह तापक्रम बढ्दै गएको छ, जसले चक्रवातलाई अझ शक्तिशाली बनाउने काम गरिरहेको छ। वायुमण्डलमा बढी आर्द्रता जम्दा छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने, नदी प्रणालीमा अचानक दबाब बढ्ने र पहाडी क्षेत्रमा जमिन कमजोर बन्ने अवस्था सिर्जना भइरहेको छ। साथै, तीव्र शहरीकरण र प्राकृतिक जलनिकास प्रणालीमा आएको परिवर्तनले जोखिम अझ बढाएको छ।

न्युजील्याण्डमा बारम्बार प्राकृतिक विपद् आउनु भूगोल र जलवायु परिवर्तन दुवै कारणले हो, तर पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बढी देखिन थालेको छ।

पहिलो कारण भूगोल हो। न्युजील्याण्ड दुई ठूला टेक्टोनिक प्लेटको संगमस्थलमा रहेको देश हो। पहाडी भू–आकृति, धेरै नदी–नाला, तीव्र ढलान र लामो तटरेखाका कारण यहाँ भारी वर्षा हुँदा छिट्टै बाढी र पहिरो जाने सम्भावना हुन्छ। विशेषगरी नर्थ आइल्याण्ड र पश्चिमी तटीय क्षेत्रमा जमिन चिप्लिने र नदी उर्लिने जोखिम स्वाभाविक रूपमा बढी छ।

तर दोस्रो र अहिलेको मुख्य कारण जलवायु परिवर्तन हो। समुद्री सतहको तापक्रम बढ्दै जाँदा वायुमण्डलमा बढी आर्द्रता जम्मा हुन्छ, जसले छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा गराउँछ। यही कारण पछिल्ला वर्षहरूमा पहिलेभन्दा धेरै तीव्र र लामो वर्षा, शक्तिशाली चक्रवात र असामान्य मौसम देखिन थालेको छ। एकै ठाउँमा घण्टौँमै महिनौँ बराबरको पानी पर्नु जलवायु परिवर्तनकै संकेत मानिन्छ।

यसका साथै चक्रवातहरू पहिलेभन्दा शक्तिशाली भएर न्युजील्याण्डसम्म आइपुग्ने क्रम बढेको छ। पहिले उष्णकटिबन्धमै कमजोर हुने प्रणालीहरू अब यहाँसम्म आइपुगेर ठूलो क्षति पुर्‍याइरहेका छन्। भारी वर्षा, तटीय कटान, बाढी र पहिरो एकअर्कासँग जोडिएर देखा पर्नु यही कारण हो।

शहरीकरण पनि एउटा सहायक कारण बनेको छ। शहरहरूमा कंक्रिट र सडक बढ्दै जाँदा पानी जमिनमा सोसिन नपाई एकैचोटि बग्छ, जसले बाढीको जोखिम बढाउँछ। नदी किनार र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बढ्दो बसोबासले क्षतिको मात्रा अझ बढाएको छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, न्युजील्याण्डमा प्राकृतिक विपद् आउनुको आधारभूत कारण भूगोल भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा ती विपद् बारम्बार र अझ विनाशकारी हुनुको मुख्य कारण जलवायु परिवर्तन हो। जलवायु परिवर्तनले प्राकृतिक जोखिमलाई तीव्र बनाइदिएको छ, जसका कारण भविष्यमा यस्ता विपद् अझ बढ्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिइरहेका छन्।

यी विपद्का कारण मानव जीवनसँगै राष्ट्रिय पूर्वाधारमा अर्बौँ डलर बराबरको क्षति भइसकेको छ। सडक, पुल, बिजुली प्रसारण लाइन, सञ्चार टावर र खानेपानी संरचनाको पुनर्निर्माणमा ठूलो समय र लगानी आवश्यक परिरहेको छ। कृषि क्षेत्रमा बाली नष्ट हुँदा किसानको जीविकामा असर परेको छ भने कतिपय समुदाय अझै अस्थायी आवासमा बस्न बाध्य छन्।

यस चुनौतीलाई ध्यानमा राख्दै केन्द्रीय र स्थानीय सरकारले विपद् व्यवस्थापन तयारीलाई तीव्र बनाएका छन्। मौसम पूर्वानुमान प्रणाली सुदृढ गर्दै समयमै चेतावनी जारी गर्ने, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा आपतकालीन योजना लागू गर्ने र पूर्वाधारलाई जलवायु अनुकूल बनाउने काम अघि बढाइएको छ। दीर्घकालीन रूपमा नदी नियन्त्रण, तटीय संरक्षण, सुरक्षित आवास विकास र कार्बन उत्सर्जन घटाउने नीतिलाई प्राथमिकता दिइँदैछ। विज्ञहरूका अनुसार, सरकार, समुदाय र नागरिकबीच समन्वय बढाउन सके मात्र भविष्यका प्राकृतिक प्रकोपबाट न्युजील्याण्डलाई सुरक्षित राख्न सकिनेछ।