105
Shares
बालेन्द्र शाहले मधेसको राजधानी जनकपुरमा गरेको पहिलो राजनीतिक सम्बोधनले तीन वटा मुख्य सन्देश दिएको देखिन्छ।
पहिलो, उनले पहिलो पटक सार्वजनिक रूपमा आफूलाई ‘मधेसको छोरा’ भनेर चिनाए। दोस्रो, उनले संघीयता समर्थन मात्रै गरेनन्, प्रदेश सरकारलाई अझ सशक्त बनाउँदै काठमाडौंमा केन्द्रित अधिकार प्रदेशतर्फ सारिनुपर्ने पक्षमा खुलेर तर्क गरे। तेस्रो, राम–जानकीको भूमि जनकपुरमा वार्षिक एक करोड पर्यटक भित्र्याउन सकिने दाबी गर्दै पर्यटन विकासको महत्वाकांक्षी योजना अघि सारे।
यही तीन सन्देशको आधारमा यस लेखमा बालेनको सामाजिक रूपमा बनेको छवि र पछिल्लो तीन वर्षको काठमाडौं महानगर प्रमुखका रूपमा गरिएको काम–कारबाहीलाई आलोचनात्मक ढंगले हेर्ने प्रयास गरिएको छ। यस्तो विश्लेषण आवश्यक यसकारण पनि देखिन्छ, किनभने बालेनले अब संसदीय राजनीतिमा पाइला टेकेर आफूलाई देशको भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गर्न थालेका छन्। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीमा वरिष्ठ नेताको रूपमा प्रवेश गर्दा ‘पार्टीले बहुमत ल्याए प्रधानमन्त्री आफू बन्ने’ शर्त नै उनको मुख्य माग भएको भनाइ छ।
यद्यपि उनी मेयरको भूमिकामा तीन वर्ष ‘परीक्षित’ भइसके पनि धेरैको मनमा अझै स्पष्ट छैन—बालेन वास्तवमा कस्ता व्यक्ति हुन्, उनको राजनीतिक दर्शन के हो, उनी कस्तो आर्थिक–सामाजिक रूपान्तरण चाहन्छन्? काठमाडौंका धेरै नागरिक र बाहिरका मानिसहरूले ‘मेयर बनेपछि काठमाडौं बद्लियो’ भन्दै प्रशंसा गर्ने गर्छन्। फोहोर व्यवस्थापन, फुटपाथ विस्तार, नियम–कानुनमा कडाइ, अतिक्रमण रोकथाम, पार्क निर्माण, विद्यालय सुधारदेखि धुलो–धुवाँ नियन्त्रणसम्मको श्रेय उनीतर्फै लगाउनेहरूको संख्या पनि ठूलो छ। समर्थकहरूले त काठमाडौंलाई ‘बालेन सिटी’ भनेर ब्रान्डिङ गर्ने हदसम्म पुगेका छन्। “तीन वर्षमै काठमाडौं बदल्न सक्नेले देश चलाउन पाए कति गर्थे?” भन्ने जिज्ञासा काठमाडौंभित्रै पनि सुनिन्छ।
तर लोकप्रियताको यो चमकदार आवरणभित्र केही पक्षहरू पनि छन्, जसलाई नजरअन्दाज गरेर बालेनलाई ‘भावी प्रधानमन्त्री’ का रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु हतारो हुन सक्छ। त्यसैले उनको सार्वजनिक छविभन्दा परका वास्तविकता के–कस्ता छन्, मेयरका रूपमा गरेको कामको प्रभाव कति दिगो छ, कुन ठाउँमा उपलब्धि छ र कहाँ कमजोरी—यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु आवश्यक हुन्छ। यो लेख त्यही प्रयास हो।
बालेनको सबैभन्दा चर्चित सकारात्मक पक्ष उनको साहस र आर्थिक इमान हो। पढाइले संरचनात्मक इन्जिनियर र रुचिले र्यापर रहे पनि उनी परम्परागत राजनीतिक पृष्ठभूमिबाट आएका नेता होइनन्। विद्यार्थी राजनीति वा आन्दोलनबाट करिअर सुरू गर्ने अधिकांश नेताको भीडमा उनी ‘बाहिरबाट’ सीधै चुनावी मैदानमा उत्रिए। कुनै ठूला संगठन, बलियो पार्टी संरचना वा हजारौं कार्यकर्ता बिना काठमाडौं महानगरको मेयर जित्ने रणनीति बनाउनु र कार्यान्वयन गर्नु सजिलो काम थिएन।
उनका निकट सहयोगीहरूले बताएको शैलीअनुसार उनले केही साथीहरूसँग टोल–टोल पुगेर नागरिकसँग प्रत्यक्ष संवाद गरे, युवाहरूसँग लामो छलफल गरे र त्यसमार्फत् मतदाता प्रभावित पार्दै गए। यसरी सानो टिमले ठूला दलका स्थापित उम्मेदवारलाई हराउनु सामान्य उपलब्धि होइन। सुरुमा धेरैलाई उनको उम्मेदवारी ‘दुस्साहस’ जस्तो लागे पनि उनले परिणामबाट त्यसलाई ‘साहस’ सावित गरे।
मेयर बनेपछि पनि उनले दलका शक्तिशाली नेतासँग सहज सम्झौता नगर्ने, आलोचना गर्न पछि नहट्ने र कार्यपालिकाभित्र पनि आफ्ना निर्णयमा अडिग रहने शैली देखाए। न्यूरोडमा पार्किङ हटाएर फुटपाथ फराकिलो बनाउने विषयमा विरोध, आलोचना र दबाब आए पनि उनी पछि हटेनन्। यसले धेरैको नजरमा उनलाई ‘विद्रोही’ र ‘नडराउने’ नेता बनायो।
आर्थिक इमानका पक्षमा पनि उनीमाथि सीधा भ्रष्टाचार वा व्यक्तिगत लाभका ठोस आरोप उठ्न सकेका छैनन्। सार्वजनिक पदमा बसेपछि आर्थिक अनियमितताको चर्चा हुने वातावरणमा ‘एक पैसा पनि हिनामिना नगरी काम गर्न सकिन्छ’ भन्ने उदाहरण उनले दिएका तर्क समर्थकहरू गर्छन्। यही कारण उनी युवा पुस्तामा अझ लोकप्रिय भएको मानिन्छ।
तर अर्कोतर्फ, रास्वपामा प्रवेश गरेपछि पार्टी अध्यक्ष रवि लामिछानेमाथि लागेको सहकारी अपचलनको आरोप र अदालतले मागेको धरौटीजस्ता विषयमा बालेनले सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट बोल्न नखोजेको विषय पनि आलोचकहरूले उठाउने गरेका छन्।
जनकपुर सम्बोधनको पहिलो सन्देश—‘मधेसको छोरा’—सामान्य अभिव्यक्ति जस्तो देखिए पनि राजनीतिक रूपमा गहिरो अर्थ बोकेको छ। किनकि विगतमा उनले आफ्नो जातीय/क्षेत्रीय पहिचानलाई सार्वजनिक रूपमा खासै अगाडि सारेका थिएनन्, बरु कतिपय अन्तर्वार्तामा विभिन्न दाबी गर्दै आएको उल्लेख गरिन्छ। त्यसैले अहिले मधेसकै राजधानी पुगेर मैथिली शैली, पोसाक र पहिचानलाई अगाडि सार्नु धेरैले ‘राजनीतिक आवश्यकता’ को रूपमा पनि हेरेका छन्।
मधेस प्रदेशमा रास्वपाको संगठन र प्रभाव अरू प्रदेशको तुलनामा कमजोर रहेको चर्चा भइरहेकाले बालेनले मधेसी पहिचानलाई रणनीतिक ढंगले प्रस्तुत गरेको हुनसक्ने अनुमान गरिन्छ। अर्थात्, राष्ट्रिय नेताको छवि बनाउन र मधेसमा पार्टीको पकड बढाउन यो पहिचान उपयोगी हुनसक्छ। यो कदम उनको वास्तविक आत्मपहिचानको स्वीकृति हो कि चुनावी प्रयोजन—यो कुरा समयक्रममा उनको व्यवहार र नीतिले मात्र स्पष्ट पार्नेछ।
दोस्रो सन्देश—संघीयताको पक्षमा उभिनु—मधेसका लागि अत्यन्त संवेदनशील र ऐतिहासिक मुद्दासँग जोडिएको छ। संघीयता मधेस आन्दोलनसँग गाँसिएको विषय भएकोले मधेसमा यो केवल शासन प्रणाली होइन, पहिचान, अधिकार र त्यागसँग जोडिएको मानिन्छ। त्यस पृष्ठभूमिमा बालेनले प्रदेश सरकारलाई बलियो बनाउने र अधिकार प्रदेशमा स्थानान्तरण गर्ने तर्क गर्नु मधेसका दर्शकका लागि आकर्षक हुने सम्भावना छ।
तर आलोचकहरूले सम्झाउने अर्को पाटो पनि छ—बालेनले अघिल्ला चुनावमा प्रदेशसभातर्फको मतपत्र लिन अस्वीकार गरेको प्रसंग। जसले उनको संघीयताप्रतिको अघिल्लो धारणा अहिले आएर किन बद्लियो भन्ने प्रश्न उठाउँछ। उनले मधेस आन्दोलनका सहिदको शालिकमा माल्यार्पण गर्दै अभियान सुरु गर्नु पनि प्रतीकात्मक रूपमा ‘मधेसलाई सन्देश’ दिन गरिएको कदम हुन सक्छ। यो परिवर्तन कति गहिरो राजनीतिक बुझाइबाट आएको हो र कति चुनावी रणनीतिबाट—त्यसको परीक्षण उनीहरूले सत्ता वा नीतिगत भूमिकामा पुग्दा मात्र हुनेछ।
तेस्रो सन्देश—जनकपुरमा वार्षिक एक करोड पर्यटक भित्र्याउने—आकर्षक नारा हो, तर यसको व्यावहारिकता प्रश्नको घेरामा राखिएको छ। नेपालकै वार्षिक पर्यटक आगमन करिब १० लाख हाराहारी मात्रै हुने तथ्यलाई हेर्दा जनकपुरमा मात्रै एक करोड पर्यटक ल्याउने दाबी निकै ठूलो छलाङ जस्तो देखिन्छ। विशेषगरी जनकपुर आउने मुख्य पर्यटक भारतीय हुने र नेपालको समग्र पर्यटन संरचना, पूर्वाधार, सेवा क्षमता तथा बजार रणनीतिसँग तुलना गर्दा ‘कहिले र कसरी’ भन्ने प्रश्न उठ्छ।
आलोचकहरूका अनुसार बालेनले काठमाडौं मेयरको चुनावमा पनि यस्तै ‘रूमानी’ र अत्यधिक महत्वाकांक्षी योजना प्रस्तुत गरेका थिए, जसका धेरै पक्ष तीन वर्ष बित्दा पनि कार्यान्वयनमा देखिएनन्। फोहोर व्यवस्थापनदेखि जैविक मल उत्पादन, फोहोर जलाउने इन्सिनेरेटर, कुहिने/नकुहिने फोहोर छुट्याउने प्रणाली, धुलो नियन्त्रणका विभिन्न घोषणा—यीमध्ये केही विषयमा योजना सुनिए पनि व्यवहारमा अपेक्षित परिणाम नआएको तर्क प्रस्तुत गरिन्छ। केही योजनामा त उनले पछि आएर सार्वजनिक स्पष्टीकरण नै नदिएको आरोप पनि लगाइन्छ।
यसै सन्दर्भमा, काठमाडौं ‘फोहोरबाट मुक्त भयो’ भन्ने छवि बनिनुमा बञ्चरेडाँडा डम्पिङ साइट तयार हुनुजस्ता बाह्य कारणको भूमिका पनि रहेको आलोचनात्मक दाबी गरिन्छ। अर्थात्, एउटा संरचना/व्यवस्था संघीय सरकारले तयार पारेको समयसँग संयोगले बालेनको कार्यकाल मिल्दा त्यसको श्रेय उनीतर्फ जाने वातावरण बनेको हुनसक्छ।
बालेनको कार्यकालमा फुटपाथ विस्तार, केही क्षेत्रमा पार्किङ नियन्त्रण, छात्रवृत्ति र सीपमूलक कार्यक्रम, केही सांस्कृतिक पहलजस्ता कामलाई उपलब्धिका रूपमा लिने आधार छन्। तर यसको तुलनात्मक मूल्याङ्कन गर्दा ललितपुर र भक्तपुरजस्ता सहरले पनि आफ्नो क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरेको तथ्यले “काठमाडौंमा मात्रै अभूतपूर्व कायापलट” भन्ने दाबीलाई अतिरञ्जित बनाउने आलोचना छ।
अर्को महत्वपूर्ण सूचक पुँजीगत खर्च हो—बजेट भए पनि खर्च र कार्यान्वयन कमजोर हुनु काठमाडौं महानगरको पुरानो समस्या हो, तर ‘ठूला योजना र दक्षता’ को दाबी गर्ने नेतृत्वले पनि यसमा ठूलो सुधार गर्न नसकेको तथ्यांकहरूले देखाउने तर्क प्रस्तुत गरिन्छ। अर्थात्, स्रोत–साधनको अनुपातमा काठमाडौंले गर्न सक्ने कामको गति अपेक्षित स्तरमा नपुगेको प्रश्न उठ्छ।
यस लेखले बालेनको सबैभन्दा गम्भीर नकारात्मक पक्षका रूपमा ‘शक्तिको प्रदर्शन’ र ‘अमानवीय तुजुक’लाई प्रस्तुत गर्छ। सडक व्यवसायीमाथि गरिएको कडाइ, ठेला खोस्ने कार्यको शैली, सुकुम्बासी बस्ती हटाउने क्रममा बल प्रयोग, राज्यको विधि–प्रक्रिया बेवास्ता गर्ने आरोप—यी विषयमा उनको आलोचना व्यापक रहेको उल्लेख गरिन्छ। नियम–कानुन लागू गर्नुपर्ने भए पनि कार्यान्वयनको शैली मानवीय, सहिष्णु र वैधानिक हुनुपर्ने तर्क अगाडि सारिन्छ।
यस्तै, टुकुचा उत्खननको विषयमा पनि उनले ‘भूमाफिया’को कथ्य अघि सारेर पुरानो ऐतिहासिक संरचनासहित घर–संरचनामा डोजर चलाएको र सर्वोच्च अदालतले त्यसलाई रोक लगाएको प्रसंग उठाइएको छ। साथै, ट्राफिक प्रहरीले पत्नी सवार गाडी रोकेको घटनापछि ‘सिंहदरबार जलाउने’ धम्की दिएको अभिव्यक्तिलाई सार्वजनिक पदको गरिमाविपरीतको गैरजिम्मेवारपन भनेर आलोचना गरिएको छ।
महानगरका आफ्नै कर्मचारीसँगको टकराव, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतसँगको विवाद, मेयर फोरम वा अन्तर–स्थानीय तह सहकार्यमा कम सहभागिता—यी सबैलाई ‘म मात्रै सही’ भन्ने एकलकाँटे प्रवृत्तिको संकेतका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले नेतृत्वमा आवश्यक हुने संवाद, सहकार्य र सहिष्णुताको अभाव देखाउने लेखको निष्कर्ष छ।
जनकपुरमा देखिएको लोकप्रियता, झापा–५ मा देखिएको उत्साह र युवामाझको आकर्षणले चुनावी परिणाममा प्रभाव पार्छ कि पार्दैन—त्यो निर्वाचनपछि मात्र थाहा हुनेछ। तर योभन्दा ठूलो प्रश्न अर्कै छ—चुनावपछि बालेन नेतृत्वमा पुगे भने उनी कस्तो प्रकारको नेता सावित हुन्छन्?
साहस र इमान मात्र पर्याप्त हुँदैन; सहिष्णुता, समभाव, न्यायिक विवेक र विधि–प्रक्रियाप्रतिको सम्मान पनि नेतृत्वका अनिवार्य गुण हुन्। बालेन पुरानै विद्रोही शैलीलाई घमन्ड, अति आत्मविश्वास र ‘म बाहेक सबै गलत’ भन्ने सोचसँग जोडेर अघि बढ्छन् कि आफूलाई संस्थागत राजनीति अनुकूल परिमार्जन गर्दै सहकार्य र संवादको बाटो रोज्छन्? यही कुराले उनको राजनीतिक भविष्य तय गर्ने लेखको निष्कर्ष हो।
