नेपालको राजनीति लामो समयसम्म केही सीमित दल र सीमित नेतृत्वको वरिपरि घुमिरह्यो। दशकौँदेखि कांग्रेस, एमाले र माओवादीजस्ता दलहरूले सत्ताको नेतृत्व गर्दै आए, तर जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, स्थायित्व र विकास भने निरन्तर टाढिँदै गयो। यही निराशा, असन्तुष्टि र परिवर्तनको चाहनाबाट जन्मिएको हो—वैकल्पिक राजनीतिको वर्तमान लहर।
यो लहर एकैदिनमा सुरु भएको होइन। यसको बीउ वर्षौँअघि रोपिएको थियो। विशेषगरी विवेकशील अभियानका संस्थापक उज्ज्वल थापाले २०७० सालमा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएर परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिलाई खुला चुनौती दिएका थिए। त्यतिबेला उनले जित हासिल नगरे पनि करिब चार हजार मत प्राप्त गरेर एउटा स्पष्ट सन्देश दिएका थिए—नेपाली मतदाता विकल्प खोज्न थालेका छन्।
२०७४ सालको निर्वाचनमा यो विकल्पको आवाज अझ ठूलो भयो। काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर पदमा रञ्जु दर्शनाले झण्डै ४२ हजार मत ल्याइन्। विवेकशील साझा र नयाँ शक्तिले समानुपातिकतर्फ तीन लाखभन्दा बढी मत पाए। त्यो परिणामले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्यो। यद्यपि, वैकल्पिक शक्ति अझै निर्णायक बन्न सकेको थिएन।
तर २०७९ सालले त्यो इतिहास मोडिदियो।
काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा उभिएका बालेन्द्र शाह—जसलाई देशले ‘बालेन’ भनेर चिन्यो—युवापुस्ताको उत्साह र जनताको असन्तुष्टिको प्रतीक बने। उनले केवल चुनाव जितेनन्, पुरानो राजनीतिक संरचनालाई नै चुनौती दिए। काठमाडौंमा बालेनको विजय, धरानमा हर्क साम्पाङ र धनगढीमा गोपी हमालको जितले नेपाली राजनीतिमा एउटा स्पष्ट सन्देश दियो—जनता अब नयाँ अनुहार र नयाँ सोच चाहन्छन्।
यही पृष्ठभूमिमा टेलिभिजन पत्रकारिताबाट लोकप्रियता कमाएका रवि लामिछानेले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी स्थापना गरे। २०७९ असार ७ गते गठन भएको यो दलले केही महिनामै प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्दै २१ सिट जित्यो र करिब ११ लाख मत प्राप्त गर्यो।
तर रास्वपाको उदय केवल एउटा पार्टीको सफलता मात्र होइन; यो एउटा सामाजिक र राजनीतिक आन्दोलनको परिणाम हो। पुराना दलहरूको असफलता, भ्रष्टाचारका काण्ड, सत्ता संघर्ष र जनअपेक्षा पूरा गर्न नसक्ने राजनीतिक संस्कृतिले नयाँ शक्तिका लागि ठाउँ बनाइदियो।
२०७४ मा झण्डै दुईतिहाइ बहुमत पाएको सरकार पनि आन्तरिक द्वन्द्व र सत्तासंघर्षमा फस्यो। संसद् विघटनदेखि सरकार परिवर्तनसम्मका घटनाले जनताको विश्वास झन् कमजोर बनायो। २०७९ को निर्वाचनमा मतदाताले कुनै दललाई स्पष्ट बहुमत नदिएर नयाँ शक्तिलाई मौका दिने संकेत गरेका थिए।
यसबीचमा भएको जेन–जी आन्दोलनले युवापुस्ताको राजनीतिक चेतनालाई अझ सशक्त बनायो। यही आन्दोलन र सामाजिक ऊर्जा अन्ततः वैकल्पिक शक्तिहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउने कारण बन्यो।
काठमाडौं महानगरमा काम गर्दै राष्ट्रिय लोकप्रियता हासिल गरेका बालेन शाह जब राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने निर्णयमा पुगे, त्यसको राजनीतिक प्लेटफर्म रास्वपा बन्यो। बालेनको लोकप्रियता र रास्वपाको संगठनात्मक संरचना एक ठाउँमा आएपछि वैकल्पिक राजनीतिको शक्तिले नयाँ उचाइ प्राप्त गर्यो।
यसलाई केवल चुनावी सफलता भनेर बुझ्नु भूल हुनेछ। यो परिणाम नेपाली समाजमा बढ्दै गएको राजनीतिक चेतना र परिवर्तनको आकांक्षाको अभिव्यक्ति हो। पुराना दलहरूले वर्षौँसम्म सिर्जना गरेको निराशा, नकारात्मक राजनीति र सत्ताकेन्द्रित संस्कृतिले अन्ततः जनतामाझ नयाँ विकल्पको खोजीलाई तीव्र बनायो।
आजको प्रश्न केवल यति मात्र होइन कि नयाँ शक्ति उदायो। वास्तविक प्रश्न यो हो—के यो शक्ति पुरानो राजनीतिक संस्कृतिबाट फरक हुन सक्छ?
यदि वैकल्पिक राजनीतिको दाबी गर्ने शक्तिहरू पनि पुरानै शैलीमा सीमित भए भने जनताको आशा फेरि निराशामा बदलिन सक्छ। तर यदि उनीहरूले सुशासन, पारदर्शिता र परिणाममुखी नेतृत्व दिन सके भने नेपालको राजनीति साँच्चिकै नयाँ दिशातर्फ मोडिन सक्छ।
नेपाली लोकतन्त्र अहिले एउटा महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ।
यो केवल सत्ता परिवर्तनको क्षण होइन—यो राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तनको अवसर पनि हो।
